ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑ: ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Αυτός ο βράχος, που ορθώνεται 350 μέτρα πάνω από τη θάλασσα, στην ανατολική ακτή της Λακωνίας, αναδύθηκε από τους αφρούς το 375 π.Χ., κατά τους τρομερούς σεισμούς που συντάραξαν την Πελοπόννησο. Ως «άκρα Μίνωα» την αναφέρει ο περιηγητής Παυσανίας στα Λακωνικά του. Πιθανώς εκεί να ήταν ναύσταθμος των Μινωιτών, που ταξίδευαν μεταξύ Κρήτης  και Πελοποννήσου.

Κατά την  επιδρομή των Αβάρων, το 558 µ.Χ., πολλοί Λάκωνεs κατέφυγαν στην κορυφή του βράχου. Όχι μακριά από εκεί, βρίσκονται τα ερείπια της Επιδαύρου Λιµnράs, μιας φτωχικής πόλης που ποτέ δεν άνθησε . Σταδιακά, και µε τη φροντίδα των Βυζαντινών (πρώτος ο στρατηγός Βελισάριος  του Ιουστινιανού είδε τη στρατιωτική του αξία), ο βράχος οχυρώθηκε µε ισχυρά τείχη, ενώ πηγάδια που ανοίχθηκαν  εξασφάλιζαν την ύδρευση της μικρής εμπορικής πολιτείας. Οι δύο κόλποι, που σχηματίζονταν ένθεν και ένθεν του λαιμού, εξασφάλιζαν καλό αραξοβόλι, αναλόγως του καιρού, για πολλά πλοία. Στο λαιμό που συνδέει την ακτή µε το βράχο, υπήρχε οχυρωματικός πύργος  µε κινητή γέφυρα, η «μόνη έμβαση » προς την πόλη, στην οποία χρωστά τ' όνομά της. Η πόλη αναπτύχθηκε σε δύο επίπεδα: τη διπλά οχυρωμένη Άνω Πόλη µε τα αρχοντικά και τις μεγάλες εκκλησίες και τη σαφώς φτωχότερη Κάτω Πόλη, που τα τείχη της βρέχονταν από τα κύματα του Μυρτώου.  Αυτός ο ασφυκτικός εγκλεισμός μέσα στα τείχη ίσως ευνόησε την επιδημία της χολέρας, που πρωτοεμφανίστηκε εδώ για να ερημώσει, όπως γράφει ο βυζαντινός Θεοφάνης, ολόκληρη τη Βυζαντινή αυτοκρατορία (746-748 μ.Χ.). Ίσως, πάλι, να ευθυνόταν η εμπορική επικοινωνία με την Καλαβρία και τη Σικελία, διότι ήδη ήταν εμπορική και κουρσάρικη πόλη. Γι' αυτό θα ονομαστεί «Γιβραλτάρ της Ανατολής» και θα τη διεκδικήσουν Νορμανδοί, Φράγκοι, Καταλανοί, Μαλτέζοι, Τούρκοι, Βενετοί, στρατεύματα του πάπα, αλλά και επίδοξοι πειρατές Ο βράχος που επέβλεπε το Μυρτώο και τις θαλάσσιες επικοινωνίες με τους Αγίους Τόπους, και πλούτιζε από το εμπόριο υφαντών και της περίφημης «μαλβάζιας» (του τοπικού γλυκού κόκκινου κρασιού), δέχτηκε το 1147 την επίθεση των Νορμανδών.

Το 1249, ύστερα από τριετή πολιορκία, τον κυρίευσε ο Γουλιέλμος Βιλεαρδουίνος. Το Χρονικό του Μωρέωs αναφέρει ότι οι πολιορκούμενοι έφτασαν στον κανιβαλισμό: «εφάγασι και ποντικούς, ομοίως και κατσία (γατιά), το τι να 'φαν ουκ είχασι  ειμή μόνο τα κορμιά τους». Το 1263 ο Βιλεαρδουίνος την επέστρεψε στο Βυζάντιο (μαζί με τα κάστρα της  Μάνης και του Μιστρά), όταν αιχμαλωτίστηκε στη μάχη της Πελαγονίας. Το 1460 θα παραδοθεί στον πάπα, μετά στους Βενετούς και το 1540 στους Οθωμανούς, οι οποίοι την αποκαλούσαν «Mεvεξέ Καλεσί», δηλαδή «κάστρο των μενεξέδων», μια μνήμη που σώζεται στο γνωστό τραγούδι «λουλούδι της Μονεμβασιάς και κάστρο της Λαμίας, παλαμίδι  τ' Αναπλιού».

Η παράδοση στους Τούρκουs οδήγησε πολλούς  Μονεμβασιώτεs στην εξορία, όπου πολεμούσαν για λογαριασμό των Βενετσιάνων: ήταν οι γνωστοί περιπλανώμενοι «stradiotti» ή στρατιώτες, οι πολεμιστές που περπατούσαν στους δρόμουs [τις «στράτες»), προσφέροντας τις υπηρεσίες τους όπου χρειάζονταν. Οι κουρσάρικες επιδρομές, που έπληξαν τη Μονεμβασιά κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας, αποτέλεσαν μεγάλη αιμορραγία για την κοινότητα. Το 1690 η Μονεμβασιά ανακαταλήφθηκε από τους Βενετούς, για να επανέλθει στα χέρια των Οθωμανών το  1715. Πριν από την επανάσταση του 1821, στην Κάτω Πόλη υπήρχαν 500 σπίτια και μόλις 50 στην Επάνω. Πολιορκήθηκε από 2.000 Λάκωνεs και Κυνουρείs το Μάρτιο του 1821, με την υποστήριξη σπετσιώτικων πλοίων. Οι Τούρκοι με τους λιγοστούς Έλληνες -όλοι 4.000- είχαν περιοριστεί στο επάνω οχυρωμένο τμήμα του Κάστρου και ύστερα από αφάνταστες στερήσεις, παραδόθηκαν στις 23 Ιουλίου.

Μακρά, και ίσως κουραστική, η αναφορά στο πλούσιο παρελθόν της Μονεμβασιάς, είναι απαραίτητη για να συνειδητοποιήσουμε το βάρος της ιστορίας, των παθών, του αίματος και της απληστίας που φώλιασαν σε τούτα τα λίγα στρέμματα γης, την τωρινή κουκλίστικη καστροπολιτεία των 900 κατοίκων. Η είσοδος στο κάστρο της Κάτω Πόλης γίνεται από την πύλη με τα βενετσιάνικα οικόσημα και τα σημάδια από τις κανονιές των πολιορκητών. Η είσοδος δεν είναι σε ευθεία γραμμή, διότι κάτι τέτοιο θα βοηθούσε τους επιτιθέμενους. Όπως σε όλα τα μεσαιωνικά κάστρα, ο επισκέπτης πρέπει να βαδίσει σε ζιγκ ζαγκ. Κολ­λητά στην πύλη, θα δείτε τα σπίτι όπου γεννήθηκε ο Γιάννης Ρίτσος, πάνω από την υπέροχη θάλασσα. Ο περίπα­τος στον κεντρικό δρόμο της Κάτω Πό­λης είναι μοναδική εμπειρία που πρέ­πει να την απολαύσετε νωρίς το πρωί ή αργά το βράδυ. Τα σπίτια δημιουργούν αψίδες, τα μπαλκόνια πατούν πάνω στις επάλξεις για να αντικρίσουν τη θάλασσα, προς τα νοτιοανατολικά.

 Πριν από 20 χρόνια, πολλά από τα σπίτια της Κάτω Πόλης, ιδιαίτερα προς το βάθος του οικισμού, βρίσκονταν σε άθλια κατάσταση. Ευτυχώς, πέρασαν σε μερακλίδικα (αν και όχι πάντα ελληνικά) χέρια, που ξανάστησαν τους τοίχους τους, τα ξαναστεφάνωσαν με τις υπέροχες κεραμιδένιες στέγες τους και τα εξόπλισαν με ό,τι πιο σύγχρονο. Σ' αυτό βοήθησε και η πολιτεία, που αποκατέστησε τα δίκτυα ύδρευσης και ηλεκτρικού, διευκολύνοντας έτσι την ανάσταση του χωριού. Πολλά κτίσματα έχουν γίνει καταστήματα ή ξενώνες, τονώνοντας ίσως υπερβολικά την τουριστική φυσιογνωμία του χωριού. Η Μονεμβασιά, που επέζησε από τόσες πολιορκίες, θα πέθαινε από την παρακμή, αν δεν όμως τη σεβάστηκε και δεν την εξανδραπόδισε.

Ανάμεσα στα λιθόστρωτα σοκάκια, τις καμάρες και τα πέτρινα σπίτια, η Μονεμβασιά έχει πολλά μυστικά ακόμη! Και πολύ ανήφορο! Η Πάνω Πόλη είναι ερειπωμένη πια, το ανηφορικό λιθόστρωτο, επί 15-20 λεπτά, σας περνά από καμάρες και στοές, αποθήκες και στρατώνες, που μαρτυρούν τον πλούτο αλλά και την επινοητικότητα των ντόπιων! Οι κτιστές δεξαμενές εξασφάλιζαν ύδρευση σε περιόδους πολιορκίας ή λειψυδρίας. Αριστερά, λίγο πάνω από την τάπια, στο ερειπωμένο πελώριο μέγαρο του βενετού Σεβαστιανού Ρενιέρη, χτισμένο γύρω στο 1511, φαίνεται ακόμη το οικόσημο πάνω από την κεντρική είσοδο. Από τις 40 περίπου βυζαντινές εκκλησίες της Μονεμβασιάς, ξεχωρίζει η Αγία Σοφία, στο πιο απόκρημνο βορινό σημείο του βράχου, χτισμένη από τον αυτοκράτορα Ανδρόνικο Β' μεταξύ του 1287 και του 1328. Από εκεί έχετε πανοραμική θέα στη θάλασσα, που με καλή ορατότητα σας επιτρέπει να δείτε μέχρι και τα βουνά της Κρήτης! Δεν είναι απλώς το τοπίο που σε κάνει να μένεις με τις ώρες εδώ πάνω, αλλά και η βαριά ιστορία του τόπου! Στην Κάτω Τάπια, δίπλα στο κανόνι και στον Άγιο Πέτρο, παλιό τζαμί κι ακόμη παλιότερα εκκλησία, που χτίστηκε το 10ο  αιώνα και σήμερα είναι μουσείο μαρμάρινων ευρημάτων, βρίσκεται ο Ελκόμεvος, η μεγαλύτερη μητροπολιτική εκκλησία του 12ου αιώνα. Επισκευάστηκε και ανακαινίστηκε το 17ο  αιώνα. Ονομάζεται έτσι από την εικόνα του Χριστού (ελκομένου επί του σταυρού) που αφαιρέθηκε από τον Ισαάκιο Άγγελο και στάλθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Το αντίγραφο που την αντικατέστησε το 14ο αιώνα. εκλάπη το 1979. Δίπλα, το Πορτέλο, μικρή ιστορική πύλη, οδηγεί στη θάλασσα.

 Η νέα Μονεμβασιά, χτισμένη στη λακωνική ακτή, είναι μια τυπική τουριστική κωμόπολη. Κοντά, η παραλία Ξιφιάς προσφέρεται για μπάνιο από άνοιξη μέχρι φθινόπωρο. Όταν επισκεφθείτε τη Μονεμβασιά πρέπει να της αφιερώσετε αρκετές ημέρες. Μόνον έτσι θα απολαύσετε το τοπίο, θα ηρεμήσετε στη γαλήνια θέα και θα έρθετε σε επαφή με τους ντόπιους, οι οποίοι είναι πραγματικά πολυάσχολοι καθ' όλη τη διάρκεια της μακράς τουριστικής περιόδου.

Προχωρούσα, κοιτάζοντας τον περήφανο βράχο και δεν τον αποχόρταινα. Μα, πόσο πιο άγριος, επιβλητικός και ολομόναχος είναι ο γρανίτης ετούτος, το Γιβραλτάρ της Ελλάδας! Τη νύχτα μου φάνηκε σα φοβερό θεριό που ενεδρεύει, σήμερα στο φως της αυγής έλαμπε σα γιγάντιο αμόνι απάνω στα νερά. Οι άνθρωποι που κατοικούσαν το βράχο τούτον στάθηκαν πάντα περήφανοι. Ο αέρας, η θάλασσα, η μοναξιά, η φτώχεια, σφυροκοπούσαν μέρα νύχτα την ψυχή τους. 

      Νίκος Καζαντζάκης